De stiltewagon in het onderwijs

"Leren vereist concentratievermogen. Je hebt een ruimte nodig waar je informatie kunt verwerken, feiten kunt herinneren, complexe vragen kunt analyseren en creatief kunt nadenken over ideeën, problemen en oplossingen. Leren is geen soepel en gemakkelijk proces – sterker nog, het is wenselijk dat het een beetje moeilijk is, want zo leren we nu eenmaal. Iemand anders leertaken voor je laten doen, hoe verleidelijk of prettig dat ook mag zijn, werkt niet."

"Je denkt misschien dat dit een zinloze vraag is: AI gaat overal zijn – dat is het al. En ja, dat klopt. Bovendien, als een student AI wil gebruiken, is het makkelijk genoeg om een ??ander tabblad in je browser te openen en een LLM om hulp te vragen. Maar de AI installeren in de omgeving waarin de student probeert te leren, is hetzelfde als naast de meest irritante schreeuwer in de trein zitten. Je kunt je eigen gedachten niet denken, omdat de afleiding zo groot is."

"Net zoals er stille wagons in treinen zijn, kunnen er ook stille gedeeltes op het internet zijn. Elektronische leer- en testomgevingen zouden zo'n gedeelte moeten zijn."

Zonder AI "stiltewagons" is leren in gevaar, Inside Higher Ed, 21 oktober 2025

Zonder AI "stiltewagons" is leren in gevaar, Inside Higher Ed, 21 oktober 2025

Micropauzes verhogen de concentratie

Een onderzoek onder studenten in hun tweede bachelor toonde aan dat frequente micropauzes de concentratie helpen behouden en effectiever zijn dan minder voorkomende langere pauzes. Micropauzes werden elke 10 minuten ingevoerd en duurden 90 seconden. Ze bestonden uit het sluiten van de ogen, zachtjes praten met medestudenten, stretchen of water drinken, enz.

Een les van 3 uur behandelde 12 onderwerpen. In de laatste 10 minuten werd een kleine test afgenomen met 1 vraag per onderwerp. In de groep die micropauzes nam, daalde de gemiddelde score op de opeenvolgende quizvragen van 81% naar 56%. In de controlegroep daalde de score van 83% naar 52%, met een significant maar tijdelijk herstel na de enkele pauze van 10 minuten halverwege de les. Dit wijst erop dat de aandacht beter wordt vastgehouden met micropauzes.

Het behouden van de concentratie van studenten: de effectiviteit van micropauzes in een klaslokaal, Frontiers in Psychology, 6 augustus 2025

Teksten schrijven: de desastreuze gevolgen van het gebruik van AI

Studenten kregen de opdracht om een tekst te schrijven. Ze werden verdeeld in drie groepen: LLM, Search Engine en Brain-only. Vervolgens werden sommige gebruikers uit de LLM-groep opnieuw ingedeeld in de groep Brain-only en vice versa. Hoe meer de deelnemers gebruik maakten van externe tools, hoe minder cognitieve activiteit er werd gemeten. Opmerkelijk genoeg vertoonde de LLM-naar-hersenen-groep nog steeds een lage betrokkenheid, maar de hersenen-naar-LLM-groep vertoonde een verhoogd geheugengebruik in vergelijking met de LLM-groep. De LLM-groep had moeite om hun eigen werk correct te citeren en presteerde maandenlang consistent ondermaats op neuraal, linguïstisch en gedragsniveau.

Mijn conclusie: studenten die aan een scriptie werken, hebben er baat bij om de eerste versie van hun tekst zonder AI-ondersteuning te schrijven en AI pas daarna te gebruiken om hun schrijfwerk te verbeteren.

Je brein op ChatGPT: Ophoping van cognitieve problemen bij gebruik van een AI-assistent voor het schrijven van essays, Frontiers in Psychology, 10 juni 2025

Eerst leren programmeren zonder AI

"Eén groep mocht ChatGPT gebruiken om het probleem op te lossen, de tweede groep moest het Code Llama large language model (LLM) van Meta gebruiken en de derde groep mocht alleen Google gebruiken. De groep die ChatGPT gebruikte, loste het probleem, zoals verwacht, het snelst op, terwijl het de tweede groep langer kostte om het op te lossen. De groep die Google gebruikte, deed er nog langer over, omdat ze de taak in componenten moesten opsplitsen.

Vervolgens werden de studenten getest op hoeveel ze nog wisten over hoe ze het probleem hadden opgelost, en het tij keerde. De ChatGPT-groep 'onthield niets en ze faalden allemaal', herinnerde Klopfer zich (...). Ondertussen slaagde de helft van de Code Llama-groep voor de test. De groep die Google gebruikte? Elke student slaagde.

'Dit is een belangrijke leerzame les', zei Klopfer. 'Hard werken en worstelen is eigenlijk een belangrijke manier om te leren. Als je een antwoord krijgt, worstel je niet en leer je niet. En als je een complexer probleem krijgt, gaat het moeizaam om terug te keren naar het begin van een LLM, het op te lossen en de oplossing te integreren.'”

De impact van AI op informaticaonderwijs, Communications of the ACM, 16 september 2024

Open offices zijn slecht voor mensen en organisaties

"Het bewijs is duidelijk: open offices zijn slecht voor mensen en organisaties."

• 27% meer ziektedagen
• 14% lagere cognitieve prestaties
• 70% minder face-to-face interactie

"Laten we, omwille van gezondheid, productiviteit en samenwerking, ruimtes met deuren ontwerpen."

De onsterfelijke afschuw van open werkplekken, nytimes.com, 8 september 2022

Meer natuur rond landbouwgrond, waar wachten we op?

"Wetenschappers hebben tien jaar lang intensief toezicht gehouden op de effecten van een groot door de overheid gefinancierd experiment op (...) een commerciële akkerbouwboerderij van 1000 hectare in Buckinghamshire. Vanaf 2005 omvatte dit het creëren van verschillende leefgebieden voor wilde dieren, waaronder zaaddragende planten voor vogels, wilde bloemen voor bestuivers en graspollen ter ondersteuning van een reeks vogels, insecten en kleine zoogdieren."

De onderzoekers ontdekten dat de opbrengsten "werden gehandhaafd - en verbeterd voor sommige gewassen - ondanks het verlies van landbouwgrond voor het creëren van habitats. De uit productie genomen gebieden waren moeilijk te bewerken en onproductief, en de andere gebieden profiteerden van een groter aantal bestuivers en insectenetende vogels en kevers."

Natuurvriendelijke landbouw vermindert de productiviteit niet, blijkt uit onderzoek, www.theguardian.com, 3 augustus 2022

De leerkracht moet geen coach zijn, maar expert

"'Hoe je een kind de straat leert oversteken, dat is een mooi voorbeeld', zegt Tim Surma. 'Iedereen die dat ooit gedaan heeft, weet hoe dat moet. Je staat aan de straat en activeert de voorkennis van je kind: het weet dat auto’s gevaarlijk kunnen zijn, en dat er op elk moment een auto voorbij kan komen. Dan ga je tonen hoe je de straat veilig oversteekt. Jij bent de expert die aan de nieuweling toont hoe het moet. Vervolgens ga je de straat samen oversteken, en ga je het kind nog ondersteunen. Het doel is dat je jezelf overbodig maakt, want je wil niet je hele leven met je kind de straat moeten oversteken.'

'Maar na die eerste keer zeg je niet: 'Trek nu maar je plan.' Nee, je helpt de tweede keer opnieuw, door in de eerste plaats de kennis van het kind te toetsen: 'Weet je nog wat je moet doen om de straat veilig over te steken?' Die toets, zeg maar, is van grote waarde. Als het niet bij de tweede keer lukt, doe je het opnieuw. Tot het kind zelfstandig is. De lat ligt hoog. En jij bent de expert, het kind is de nieuweling. Zo werkt goede didactiek.'"

De leerkracht moet geen coach zijn, maar expert, demorgen.be, 17 juni 2022

Wanneer zijn groepswerken nuttig?

"We ondervinden dat interactiegroepen net zo snel zijn als de snelste persoon en efficiënter dan de meest efficiënte persoon voor complexe taken, maar niet voor eenvoudigere taken."

"Ten slotte ondervinden we dat interactiegroepen sneller meer oplossingen genereren en de oplossingsruimte breder verkennen dan onafhankelijke probleemoplossers, en oplossingen van hogere kwaliteit vinden dan alle individuen, behalve de best scorende individuen."

Taakcomplexiteit modereert groepssynergie, PNAS, 7 september 2021

Smartphones kunnen je cognitief functioneren hinderen

Het artikel bespreekt de resultaten van twee experimenten waar de prestaties van deelnemers op aandachtstaken werden beoordeeld wanneer hun smartphone op hun tafel, in hun zak/tas, of in een andere kamer lag. Significante verschillen werden gevonden die aangeven dat hoe dichter de smartphone, hoe slechter hun resultaten waren. De onderzoekers verklaren deze observaties door te beweren dat de fysieke nabijheid van de smartphone genoeg is om de beschikbare cognitieve capaciteit voor aandacht te reduceren.

Ik ben het niet helemaal eens met de gegeven verklaring, want ik geloof dat je je brein kan trainen om geen (onbewuste) aandacht te geven aan je telefoon, door beter af te stemmen welke notificaties je wanneer mogen storen. Anders gezegd, wanneer je brein weet dat er situaties zijn waarin je telefoon je aandacht kan trekken en andere wanneer het niet kan, zullen de beschreven effecten alleen optreden in het eerste soort situaties. Desalniettemin is het een interessante paper om te lezen!

Brain drain: The mere presence of one’s own smartphone reduces available cognitive capacity, Journal of the Association for Consumer Research, 4 juni 2021 (volledige tekst)

Empirisch bewijs voor het ABC van de motivatie

Dit artikel stelt vast dat 60% van zingeving op het werk voortkomt uit niet-economische factoren: autonomie (dat men keuzes en autoriteit heeft over taken), betrokkenheid (verbinding met anderen) en competentie (een gevoel van meesterschap).

Dit werkt voor werknemers, studenten, enzovoort. Geef hen een zekere vrijheid in de invulling van hun job/taken en verhoog de motivatie (bv. minder verplichte taken in het hoger onderwijs). Wees betrokken (bv. tijdens COVID-19 schakelden we over op online lesgeven en kwam de nood van studenten aan een betrokken lesgever sterk naar boven, de school is niet enkel een onderwijsinstelling, maar ook een sociaal netwerk). Ook competentie verhoogt motivatie: zowel het kunnen werken met competente mensen, als het gevoel dat je goed bent in wat je zelf doet (bv. concentreren op wat studenten wel goed doen en welke groei ze doormaken motiveert beter dan een focus op problemen).

Wat maakt werk zinvol en waarom zouden economen er om geven, Arbeidseconomie, 18 augustus 2020 (volledige tekst)

Vrijwilligerswerk maakt gelukkig

Vrijwilligerswerk maakt mensen gelukkiger. Naar schatting is het effect op het welzijn vergelijkbaar met het ontvangen van een bonus van £911 per jaar (ongeveer €1065 of $1250)

Maakt vrijwilligerswerk ons gelukkiger, of zijn gelukkigere mensen eerder geneigd om vrijwilligerswerk te doen?, Journal of Happiness Studies, 17 maart 2020

Bomen neutraliseren CO2 en houden water vast

Dit zeg ik nu al jaren: plant bomen in en om weides en los daarmee snel en goedkoop een groot deel van de CO2-problematiek van de vleesproductie op! En het biedt tal van andere voordelen... 😁

“Bomen planten rond velden is het meest eenvoudige en belangrijke dat je kunt doen om CO2 op te slaan in de bodem zonder inkomensverlies."

"Het gaat niet over ideologie, het gaat over slim boeren. Twintig procent van je grond reserveren voor bomen, levert je op termijn twintig tot veertig procent extra opbrengst op. Bovendien verbeter je je bodem, draag je bij aan natuurherstel en bespaar je op allerlei producten die je niet meer nodig hebt."

"Er moeten toch nadelen zijn? Worms schudt het hoofd. 'Weinig.' Hij denkt na. 'Of toch: één. Het voornaamste.' De reden ook waarom hij er tot tien jaar geleden nooit over hoorde. ‘Er zit geen geld in. Er is een zakenmodel om landbouwgif te verkopen, maar niet voor boslandbouw. Integendeel. Boslandbouw maakt een boer onafhankelijk.'"

Slimme boeren planten bomen, mo.be, 9 maart 2020

Lawaai verlaagt de productiviteit

"Een toename van 10 dB remt de cognitieve functie en dit resulteert in een afname van de productiviteit van ongeveer 5%"

Dit artikel bevestigt een van mijn overtuigingen: lawaai (bijvoorbeeld van computers, ventilatoren, automaten) belemmert cognitie en productiviteit. Om je een idee te geven, 10 dB gaat over "van het geluidsniveau van een vaatwasser tot dat van een stofzuiger"

Dus kunnen we alsjeblieft van benzinevoertuigen en -apparaten afstappen? Stap over op elektrisch (tuin)gereedschap, kies voor stille (huishoudelijke) apparaten, voorkom onnodig lawaai. Het zal ons cognitief functioneren (en onze productiviteit) verbeteren.

Lawaai, cognitieve functie en productiviteit van werknemers, joshuatdean.com, 25 februari 2020

De leraren-risicolijst

"Boos en verdrietig zit hij tegenover mij. Hij is er voor de zoveelste keer uitgestuurd en daar zit hij dan bij ‘de juf die geen juf is’. (...) Oh bah ik ben zijn straf."

"Ik print zijn rooster en pak een rode en groene stift. 'Kom we gaan een leraren-risicolijst maken.' Ik verzin het ter plekke. (...) 'Laten we onderzoeken wat een leraar een voor jou goede leraar maakt.' Hij ontspant, zijn gezicht gaat van donderwolk naar zonnestraal. Het gaat even niet over hem en toch ook weer wel."

"Dat ‘de juf die geen juf is’ een leraren-risicolijst maakt, gaat als een lopend vuurtje door de school én de lerarenkamer. (...) De eerste leraar meldt zich: 'Uhhhhm Katrín, sta ik op de lijst?' vraagt hij wat verlegen met een halve glimlach. Hij staat erop. (...) Twee weken later komt Ramon, de leraar, als een blije vogel binnen vliegen: 'Katrín, Katrín' roept hij enthousiast 'Waar sta ik?!?!? Ik weet het zeker ik heb opgelet!' gaat hij verder. (...) Zijn rood was, zoals bij de meeste docenten, onbewust en onbedoeld. Je kan niet van alles en iedereen bewust zijn als docent, ook daarvoor is samen beter dan alleen."

We gaan een leraren-risicolijst maken, omdenken.nl, 7 februari 2020

Nature or nurture

Zou het kunnen dat veel van onze persoonlijkheid niet aangeboren, maar aangeleerd is? Die vraag houdt me al een tijdje bezig. Onderstaand artikel gaat over het verschil tussen hersenen van mannen en vrouwen en lijkt te suggereren dat dat verschil vooral aangeleerd is. Stof tot nadenken... 🤔

"Individuele breinen blijken dan ook onderling erg van elkaar te kunnen verschillen, wellicht omdat onze hersenen zo plastisch zijn. Doorheen onze levens veranderen ze onder invloed van wat we meemaken, beleven, doen, ontberen. Dat nieuwe inzicht maakt de discussie over natuur versus cultuur achterhaald. Beide zijn sterk verweven. Wij zijn biologie, maar onze omgeving verandert die op allerlei manieren."

"Ook weten we dus niet of een hersenverschil aangeboren is, of het resultaat van wat iemand al meemaakte of leerde."

"Maar ook bij hen [pasgeborenen] zien we geen consistente verschillen."

"Soms is het slordig onderzoek, soms gaan wetenschappers op zoek naar de bevestiging van hun eigen vooroordelen en interpreteren ze data in die zin. Of publiceren ze enkel studies die verschillen laten zien omdat vakbladen vooral papers willen publiceren die op verschillen wijzen. Maar het aantal onderzoeken dat geen verschillen toont, is vele keren groter. Alleen raakt dat nauwelijks gepubliceerd."

Hersenen zijn niet vrouwelijk of mannelijk, demorgen.be, 7 februari 2020

Schuldgevoel aanpraten helpt het klimaatprobleem niet oplossen

"Ja, ons dagelijks leven draagt ongetwijfeld bij aan klimaatverandering. Maar dat komt omdat de rijken en machtigen systemen hebben geconstrueerd die het bijna onmogelijk maken om licht op aarde te leven."

"Zolang we strijden om de titel 'groener dan jij' of verlamd zijn door schaamte, vechten we niet tegen de machtige bedrijven en regeringen die het echte probleem vormen. En dat is precies hoe ze het willen."

Hoe te stoppen met gek worden en klimaatverandering aan te pakken, nytimes.com, 10 januari 2020

Waarom lesgevers zullen blijven bestaan

"Helaas, anders werkt meestal niet. Veel werd verwacht van de massive open online courses (MOOCs). Na enkele jaren blijkt dat zelfs het uitstekende edX online leerplatform van onder meer Harvard een flop werd. De helft van de ingeschreven studenten bekijkt zelfs nooit de inhoud van een cursus. Slechts een op de tien schrijft zich na een jaar opnieuw in. Wie wél lessen online volgt, blijkt minder te leren dan in klassiek onderwijs. Leren is een sociaal gebeuren, en klassen met échte lessen werken nog steeds het best."

"Ja, het onderwijs van vandaag lijkt nog steeds erg op dat van vroeger. En dat zal ook morgen zo (moeten) zijn. Dat is geen toeval: dit onderwijs wérkt. De wereld is veranderd, maar ons brein niet. Ook de manier waarop leren het best gebeurt, is niet veranderd. Daarom is het geen probleem, maar net een noodzaak dat het onderwijs minder snel verandert dan de wereld."

Het onderwijs van morgen is dat van gisteren, standaard.be, 18 februari 2019

Geef leraren meer pedagogische vrijheid

"Het lijkt er soms op dat leraars niet langer beschouwd worden als gerespecteerde figuren maar eerder als gepatenteerde luiaards die slechts 20 uur per week werken en vijf maanden vakantie hebben per jaar, van notabelen zijn ze vervallen tot de pispaal van de samenleving."

"We moeten er met andere woorden voor zorgen dat leerkrachten zich opnieuw volledig kunnen focussen op hun eigenlijke kerntaak: het overbrengen van kennis en de vaardigheden om deze kennis in de praktijk te brengen; dus met het eigenlijke lesgeven. Om dit te kunnen realiseren moet de leerkracht de volledige autonomie, verantwoordelijkheid en vooral de absolute pedagogische vrijheid krijgen binnen het leerproces. De manier waarop een leerkracht vorm geeft aan het leerproces komt dus volledig in zijn of haar handen om op basis van persoonlijke authenticiteit de doelstellingen met de leerlingen te bereiken. Het is essentieel om het pedagogisch proces te onttrekken aan de moeizucht van de vele randfiguren en de pedagogische modeverschijnselen die om het paar jaar wisselen."

Wanneer leerkrachten dan toch toekomen aan lesgeven, wordt hun pedagogische vrijheid langs alle kanten beknot, knack.be, 30 mei 2018

Intuïtie overtreft analytisch denken in zaken waar je genoeg ervaring hebt

"Intuïtie is het resultaat van informatieverwerking in de hersenen die resulteert in voorspelling op basis van eerdere ervaringen"

"Het is tijd om de heksenjacht op intuïtie te stoppen en het te zien voor wat het is: een snelle, automatische, onbewuste verwerkingsstijl die ons zeer nuttige informatie kan geven die opzettelijk analyseren niet kan. We moeten accepteren dat intuïtief en analytisch denken samen moeten plaatsvinden, en tegen elkaar moeten worden afgewogen in moeilijke besluitvormingssituaties."

Is het rationeel om op je onderbuikgevoelens te vertrouwen?, neurosciencenews.com, 18 mei 2018

Extrinsieke motivatie doodt intrinsieke motivatie

Over hoe regeltjes, verplichtingen en beloningen dikwijls averechts werken. Ik pleit al langer voor minder verplichte taken en lessen in het hoger onderwijs.

"Onderzoekers vonden ‘overweldigend bewijs’ dat bonussen de intrinsieke motivatie en het morele kompas van werknemers kunnen afstompen."

"Al met al is het verbluffend om te zien hoeveel van onze grootste problemen veroorzaakt worden door de dictatuur van de wortel en de stok. De lijst is eindeloos."

"Begrijp me niet verkeerd: op dit moment zijn talloze leraren, psychologen en ondernemers tot op het bot gemotiveerd om anderen te helpen. Maar die motivatie hebben ze eerder ondanks, dan dankzij de wortel en de stok."

Weg met controle. Leve de intrinsiek gemotiveerde mens, decorrespondent.nl, 18 oktober 2016

Terwijl je slaapt, snoeien de hersenen irrelevante verbindingen weg

"Jarenlang is dit de focus geweest om nieuwe dingen te leren. Maar het blijkt dat het vermogen om te leren meer is dan het opbouwen en versterken van neurale verbindingen. Nog belangrijker is ons vermogen om de oude af te breken. Het is genaamd 'synaptisch snoeien'. Hier is hoe het werkt."

"Als je veel nieuwe dingen leert, bouwen je brein verbindingen, maar het zijn inefficiënte, ad-hocverbindingen. Je brein moet veel van die verbindingen wegsnoeien en meer gestroomlijnde, efficiënte paden bouwen. Dat gebeurt wanneer wij slapen. Je hersenen zuiveren zichzelf als je slaapt - je hersencellen krimpen tot 60% om ruimte te creëren voor je glia-tuinders om binnen te komen, het afval weg te halen en de synapsen te snoeien."

"Om te profiteren van het natuurlijke tuiniersysteem van uw hersenen, hoeft u alleen maar te denken aan de dingen die belangrijk voor u zijn. Uw tuinmannen zullen die verbindingen versterken en de verbindingen snoeien waar u minder om geeft. Zo helpt u de tuin van uw hersenen bloem."

Je brein heeft een 'verwijder' knop - Hier leest u hoe u het gebruikt, fastcompany.com, 11 mei 2016

Kinderen overbeschermen is geen goed idee

"De jongeren van nu zijn te beschermd opgevoed. Hun ouders namen alle mogelijke obstakels weg, waardoor ze niet weerbaar genoeg zijn geworden. Eén krijs en ze kregen ijs. Als ze eenmaal volwassen zijn, wreekt dit zich in de vorm van depressies, chronische vermoeidheid en ­burn-outs."

De pampergeneratie: verwend, gekoesterd en daardoor dóódongelukkig, hpdetijd.nl, 8 maart 2016

Lange woorden gebruiken doet je niet slimmer lijken

"Een meerderheid van de studenten geeft toe dat ze opzettelijk de complexiteit van hun woordenschat hebben vergroot om de indruk van intelligentie te wekken."

"Al met al is het effect extreem robuust: onnodige complexiteit leidt tot negatieve evaluaties."

Gevolgen van het gebruik van erudiete volkstaal ongeacht de noodzakelijkheid: problemen met onnodig gebruik van lange woorden, Applied Cognitive Psychology journal, 31 oktober 2005 (volledige tekst)